Site-archief

Gedichten in brieven

Emily Dickinson

.

Het klinkt misschien vreemd maar ik voel me schatplichtig aan Emily Dickinson als het gaat over het idee en de uitwerking van ons mini-poëziemagazine MUGzine. Dat is dan denk ik ook de reden dat wanneer ik iets over of van haar lees, dit altijd met enige aandacht doe (los van haar talent als dichter uiteraard). Al surfend op het internet kwam ik op de website van het EDA.

Het Emily Dickinson Archive (EDA) dat wordt beheert door verschillende bibliotheken en archieven (waaronder de Houghton Library van Harvard University), stelt afbeeldingen in hoge resolutie van Dickinsons bewaard gebleven manuscriptgedichten openbaar beschikbaar en biedt lezers een website waar ze afbeeldingen kunnen bekijken van manuscripten die in verschillende bibliotheken en archieven worden bewaard.

Deze eerste fase van het EDA omvat afbeeldingen van de gedichten die zijn opgenomen in The Poems of Emily Dickinson: Variorum Edition, geredigeerd door R.W. Franklin (1998). Emily Dickinson (1830-1886) was een bekende dichter die vele correspondentievrienden had met wie ze haar manuscripten deelde. Slechts een handvol van haar gedichten verscheen echter tijdens haar leven in druk, en geen enkel onder haar eigen naam; die paar gedichten werden door vrienden naar uitgevers gestuurd en ze kreeg geen gelegenheid om ze te beoordelen voordat ze werden gedrukt.

Bij haar dood in 1886 liet Dickinson een schat aan nooit gepubliceerde geschriften na: honderden manuscriptgedichten in haar persoonlijke bezittingen en nog honderden gedichten en brieven die ze naar haar correspondentievrienden stuurde (we zullen nooit precies weten hoeveel, aangezien sommige zijn vernietigd of verloren gegaan). Veel gedichten zijn bewaard gebleven in meerdere manuscriptversies, of met verschillende woordkeuzes binnen één gedicht, zonder aan te geven of een bepaalde versie of woordkeuze Dickinsons uiteindelijke bedoeling was.

Dickinson liet geen expliciete instructies achter over hoe – of zelfs of – haar manuscripten in druk moesten worden gereproduceerd. Haar eerste redacteuren, die de conventies van de drukpers en de tradities van de laat-negentiende-eeuwse poëzie weerspiegelden, veranderden soms haar woorden en standaardiseerden haar grammatica, syntaxis en rijm, evenals interpunctie en hoofdlettergebruik. Ze voegden titels toe aan gedichten, verwijderden soms hele strofen en gaven Dickinsons afwijkende woordkeuze niet weer. Ze transcribeerden gedichten als metrische strofen, in plaats van de visuele ordening van woorden exact over te nemen zoals die in Dickinsons manuscripten te vinden was. Hoewel hun methoden verschilden van moderne redactieprincipes, was het dankzij hun inspanningen dat Dickinsons werk een breed publiek bereikte.

Sinds die eerste redactionele transcripties is er discussie geweest over het belang van de manuscriptpagina voor ons begrip van Dickinsons poëzie. Sommige critici stellen dat Dickinsons manuscriptpagina’s voornamelijk worden beïnvloed door metrische en strofische conventies. Andere critici beweren dat haar manuscriptpagina, met de spaties tussen woorden, regels en strofen, het ambigue hoofdlettergebruik en de eigenzinnige interpunctie, Dickinsons radicale herziening van deze conventies vertegenwoordigt. Sommige critici geloven dat Dickinson, in de loop van haar schrijversleven, haar gedichten als volledig gerealiseerd in hun manuscriptvorm is gaan beschouwen, in plaats van als concepten die ontworpen waren met de gedrukte pagina in gedachten. Deze uiteenlopende kritische opvattingen vormen een dwingende reden om de toegang tot afbeeldingen van die manuscriptpagina’s gemakkelijker en breder beschikbaar te maken.

De manuscriptpagina van Dickinson staat centraal in het Emily Dickinson Archive. Een zoekopdracht in de volledige tekst of de eerste regel van een gedicht levert afbeeldingen op van alle manuscriptversies van het gedicht, indien er meerdere versies bewaard zijn gebleven. Lezers kunnen kiezen uit een historische reeks transcripties van deze handgeschreven teksten door verschillende redacteuren, en een transcriptie bekijken per regel of per dichtregel, afhankelijk van de keuze van de redacteur. Daarnaast kunnen lezers, door in te zoomen, Dickinsons handschrift van dichtbij bekijken.

Omdat dit hele bericht gaat over brieven en brieven schrijven met poëzie mag een van de bekendste gedichten van Emily Dickinson over dit onderwerp hier natuurlijk niet ontbreken, ondanks dat ik dit gedicht (deels) al eens in vertaling op dit blog deelde.

.

This is my letter to the World

.

This is my letter to the World 
That never wrote to Me— 
The simple News that Nature told— 
With tender Majesty 

Her Message is committed 
To Hands I cannot see— 
For love of Her—Sweet—countrymen— 
Judge tenderly—of Me 

.

 

Absint of ascese

Een recensie

.

Van dichter Odile Schmidt (1965) verscheen eerder dit jaar de bundel ‘Absint of ascese’ bij uitgeefhuis De Manke God. In 2023 schreef ik al over haar bundel ‘Op falende furiën, mieren en ander leven’ en nu ik die recensie teruglees herken ik veel van wat ik geschreven heb na het lezen van deze nieuwe bundel. Op de achterkant van de, opnieuw net uitgegeven, bundel is een brief afgedrukt aan Theodoor (Brumming) de uitgever van deze bundel (en haar vorige bundel). Ze spreekt hierin over ‘een vleugje lyriek die haar overviel in post-infarct euforie bij het wandelen langs het wad’ en ‘Echter het overgrote deel is verhalend van stijl’. Ze schrijft over ‘verkenning van twee bronnen van moed, verdraaide werkelijkheid en vergrote expressieve symbolen’. Nogal wat bijzondere kenmerken die nieuwsgierig maken en die ik herken uit haar vorige bundel.

Maar liefst 150 pagina’s telt deze bundel, waar voor je geld mag ik wel zeggen, zonder hoofdstukindeling maar wel met willekeurig (zo lijkt het toch, ik heb geen oorzaak gevolg kunnen ontdekken) cursief gedrukte stukjes. Het eerste dat me opviel is de titel. Voor degene die niet weten wat absint en/of ascese is, absint is een anijsachtige hoog alcoholhoudende (45%-75%) drank, ascese is het streven naar of het beoefenen van een reine levenswandel door de eigen hartstocht en begeerten te beteugelen en zelftucht toe te passen). Twee tegenovergestelde begrippen eigenlijk, het reine (ascese) tegenover het ‘onreine, de zware alcohol.

Het volgende dat me opviel is dat elke zin met een hoofdletter begint (hier en daar toch niet helemaal volledig doorgetrokken) en het ontbreken van elke vorm van interpunctie. Nu weet ik, uit ervaring, ik schrijf al heel lang en veel over poëzie, dat er periodes geweest zijn in de poëzie, dat elke regel met een hoofdletter begint, het ontbreken van de interpunctie echter maakt dat dit wel effect op mij heeft als lezer. Elke zin lees ik als een opzichzelfstaande zin terwijl, als ik de zinnen zonder pauze achter elkaar hard oplees, dit toch niet het geval lijkt te zijn. Waarom de dichter deze stijl hanteert is me niet duidelijk. Persoonlijk vind ik het jammer want dit zorgt ervoor dat ik de gedichten in een soort staccato lees. Nogmaals, het kan zijn dat de dichter dit met opzet gedaan heeft maar ik ben er niet achter wat het toevoegt aan de leeservaring.

In de gedichten vallen me een paar zaken op. Zowel absint als ascese (de begrippen) komen regelmatig voor in de gedichten, net als jurken en jurkjes en dan meestal groene jurken. De stijl die Odile hanteert is vrij en soms onnavolgbaar. Neem een gedicht als ‘Stilte’.

.

Stilte

.

Alleen en radiostilte

Wachten wachten

Op de absintfontein

.

Gezonken gemodder

Druppels koel water

De wil ergens in de boekenkast vastgelegd

.

Aan de schoten aan de kade

Och jij lasser van schepen

Waarom ging je op reis

.

Wanneer ik dat leg naast een cursief stukje waarvan, zoals gezegd, er verschillende zijn opgenomen tussen de gedichten (maar misschien zijn dit ook wel gedichten?) dan vraag ik me af waarom cursief? Ik heb gezocht naar een rode lijn of reden dat deze stukjes cursief zijn afgedrukt maar ik kom niet verder dan dat dit persoonlijke overpeinzingen zijn van de dichter. Maar zijn gedichten dit niet ook? Een voorbeeld is: ‘In deze tuin woekert een goed idee’.

De bundel leest als een stroom van woorden, gedachten, en beelden die lenig aan elkaar gesmeed zijn en pas na zorgvuldige lezing enige samenhang vertonen. De dichter lijkt haar gedichten los van de werkelijkheid te hebben geschreven, waarbij in elk gedicht een ding of situatie is gekozen waaromheen haar woorden zijn geboetseerd. De terugkerende elementen doen een samenhang vermoeden maar dit wordt voor mij nergens bevestigd.

Maakt dat deze bundel minder leesbaar? Ik vind van niet. De beeldtaal van de dichter is rijk en fantasievol, de poëtische stijlmiddelen zijn karig in de zin dat er vanuit de voorraadkast van middelen voor het schrijven van poëzie weinig gesnoept is. Toch vind ik dit niet echt een bezwaar, veel poëzie is tegenwoordig prozaïsch of verhalend, dat laatste zijn deze gedichten ook maar niet in vorm waardoor je elke keer opnieuw aan het denken wordt gezet. Odile Schmidt weet met andere middelen de lezer aan zich te binden al blijf ik het jammer vinden van het hoofdlettergebruik en het ontbreken van interpunctie.

Als gedicht uit de bundel koos ik ‘Geniet je van anticlimax’ waarin alle genoemde terugkerende dingen voorkomen, toch een komma staat (per ongeluk?) en de tegenstelling van de twee genoemde zaken in de titel duidelijk naar voren komen.

.

Geniet je van anticlimax

.

Je zit op je relaxstoel na een dag vol nut

De absint nog in de fles

Ongedragen jurken in de kast

Overvolle laden met handige hulpmiddelen

losse schroeven

Je valt in de stilte van vervulling

.

Je kijkt naar de wijn

Laat het bij verlangen

Vandaag twee stoplichten

Een schip, een trein

Je geniet bij het stilstaan

.

Ja je keert terug naar het ascetisme

Bent opgelucht

Dat het stil is

Dat je alleen bent

Tevreden

,

Bestelt een zelfafnametest

Geeft feedback

Grut

Belt een opgeluchte dochter

.

Nader en onverklaard

Niels Landstra

.

Van Niels Landstra (1966) kreeg ik zijn nieuwste bundel toegestuurd. Titel: ‘Nader en onverklaard’. Op de achterflap tot mijn verbazing (en genoegen) een quote die ik vorig schreef over de poëzie van Niels (Niels Landstra is een begenadigd dichter) in een column op Maassluis.nu

Dat Niels een begenadigd dichter is bewijst hij eens te meer in deze bundel. De bundel telt 30 gedichten, mooi uitgegeven door uitgeverij Oorspong. Wat me meteen in het oog viel is het gebruik van hoofdletters bij elke nieuwe zin (overigens niet consequent door de hele bundel). ik ken meer dichters die dit doen en als je zelf van het type dichter bent dat zo min mogelijk hoofdletters gebruikt is het altijd weer even wennen. Soms moet ik hele strofen opnieuw lezen om te zien waar de pauzes vallen en waar zinnen eindigen (er worden namelijk wel punten gebruikt). Toen ik wat meer gedichten had gelezen wende ook dit en kon ik me meer op het genieten van de poëzie richten. Want genieten is het. Niels Landstra verstaat als geen ander het beschrijven van alledaagse zaken op een heel onalledaagse manier. Een rij bomen is nooit zomaar een rij bomen bij hem en mensen in een tram op een brug worden bij Niels (In de vaart der volkeren):

 

” Een tram in het dwangspoor van een brug

Met lammeren tegen leunend glas, mat

Over de grachten van de grauwe cyclus ”

 

Ook het woordgebruik, of moet ik zeggen de woordenschat waar hij zich van bedient is prikkelend en uitgebreid. Een kleine greep uit zijn werkwoordgebruik: parelen, zwieren, zwalken, welken, priemen, minnen, schampen, dampen, gloeien, looien, verijlen en ga zo maar door. Zijn zeer rijke taalgebruik maakt dat elk gedicht niet alleen inhoudelijk genoten kan worden maar zeker ook taalkundig. Verwacht van Niels geen experimenten met poëzie; zijn gedichten bestaan voor het overgrote deel uit 3, 4 of 5 strofen met af en toe één met tussenzinnen.

Al met al een fijne bundel die uitnodigt tot herlezen.

Uit deze bundel het gedicht ‘Struikelstenen’. Voor wie het fenomeen niet kent; struikelstenen of stolpersteine is een project van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig (1947). Hij brengt gedenktekens aan op het trottoir voor de huizen van mensen die door de nazi’s verdreven, gedeporteerd, vermoord of tot zelfmoord gedreven zijn. Deze Stolpersteine (lett. ‘struikelstenen’) herinneren onder andere aan Joden, Sinti en Roma, politieke gevangenen, homoseksuelen, Jehova’s getuigen en gehandicapten.

.

Struikelstenen

.

Om de namen van hen niet te vergeten

die een hel zagen zonder enige reden

stapsgewijs van vale straatstenen gevaagd

nu door een stolp van blinkende messing geschraagd

,

de inscriptie zwart als de as die warrelde

door een verhitte lucht, doodszucht, beklaagden

op een weg besloten door een gillende vrees

die vogels en prikkeldraad snoerden, de kreet

.

van ontreddering verstomd in het trottoir

voor statige woningen die er zwijgend staan

getuigen van gezinnen beroofd van status

en voor altijd weer bruut afgevoerd, uitgeblust

.

door het reizen naar de verkommerde tijd

het komen bij de duivel thuis, het gelijk

struikelen in de kwade geschiedenis

over waanzin. moord en eeuwige droefenis

.

IMG_8978

 

stolpersteinemaassluis-1