Site-archief
De nacht
Georg Trakl
.
In een tweedehandsboekenwinkel kocht ik de verzamelbundel ‘We werden 100 jaar ouder’ Dichters over de Eerste Wereldoorlog, samengesteld door Chris Spriet en met illustraties van Wim Opbrouck. In de afgelopen jaren heb ik al vaker geschreven over dichters die leefden gedurende de Eerste Wereldoorlog of die aan het front als soldaat hebben gediend. En het is niet de eerste keer dat ik schrijf over een verzamelbundel met poëzie uit die grote oorlog zoals WO I ook wel genoemd wordt. In 2023 schreef ik nog over de bundel ‘De 100 beste gedichten van de Eerste Wereldoorlog‘ samengesteld door Geert Buelens uit 2014.
Deze bundel bevat naast de originele gedichten ook de vertaalde versies. En uiteraard zijn alle grote namen van dichters uit de verschillende Europese landen ook in deze bundel vertegenwoordigd. Lezend in de bundel kom ik namen tegen die ik niet ken zoals bijvoorbeeld Georg Trakl (1887-1914). In 1910 diende Trakl al in het leger voor een jaar. Na zijn diensttijd werkte hij als apotheker in een ziekenhuis in Innsbruck. In Innsbruck leerde hij een groep avant-garde kunstenaars kennen die verbonden waren aan het gerenommeerde literaire tijdschrift Der Brenner, een tijdschrift dat de Kierkegaard-revival in de Duitstalige landen inluidde. Ludwig von Ficker , de redacteur van Der Brenner werd zijn beschermheer; hij drukte regelmatig Trakls werk af en probeerde een uitgever voor hem te vinden om een dichtbundel uit te geven. Het resultaat van deze inspanningen was de bundel ‘Gedichte’, dat in de zomer van 1913 door Kurt Wolff in Leipzig werd gepubliceerd. Ficker bracht Trakl ook onder de aandacht van Ludwig Wittgenstein, die hem anoniem een aanzienlijk bedrag toekende zodat hij zich op zijn schrijven kon concentreren.
Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog diende Trakl opnieuw in het Oostenrijks-Hongaarse leger en werd hij als medisch lieutenant naar het Oostfront gestuurd om soldaten te verzorgen . Trakl leed aan frequente depressies. Tijdens de Slag bij Gródek (uitgevochten in de herfst van 1914 bij Gródek) moest Trakl bij zo’n negentig gewonde soldaten herstellen. Hij probeerde zelfmoord te plegen door de spanning, maar zijn kameraden verhinderden dit. Trakl werd opgenomen in een militair ziekenhuis in Krakau en nauwlettend in de gaten gehouden. Hij verviel in een nog diepere depressie en schreef Ficker om advies. Ficker overtuigde hem om contact op te nemen met Wittgenstein. Na ontvangst van Trakls brief reisde Wittgenstein naar het ziekenhuis, maar ontdekte dat Trakl was overleden aan een overdosis cocaïne.
Hoewel Trakls vroegste gedichten filosofischer van aard zijn en zich niet zozeer met de werkelijkheid bezighouden, spelen de meeste van zijn gedichten zich af in de avond of hebben de avond als motief. Stilte is ook een veelvoorkomend motief in Trakls poëzie, en in zijn latere gedichten komen vaak de stille doden voor, die zich niet kunnen uitdrukken. Het gedicht ‘Die Nacht’ of ‘De nacht’ in vertaling gaat over een van die helse nachten aan het front. Het gedicht werd oorspronkelijk gepubliceerd in Der Brenner in 1914-1915
.
De nacht
.
U zing ik woeste splijting,
In de nachtstorm
Torenend gebergte;
Uw grauwe torens
In helse grimassen overstromend,
Vlammend gedierte,
Ruige varens, sparren,
Kristallen bloemen.
Kwelling zonder eind,
Dat je God verjoeg
Goedmoedige geest,
Zuchtend in het neerstortend water,
In deinende dennen.
.
Goudgeel flakkeren de vuren
Der volkeren rondom.
Boven zwartachtige klippen
Stort doodsdronken
De ontbrandende windbruid,
De blauwe golf
Van de gletsjer
En geweldig dreunt
De klok in het dal:
Vlammem, vloeken
En de duistere
Spelen der wellust,
Bestormt de hemel
Een versteend hoofd.
.
Klepdicht
Frank van Pamelen
.
Vandaag pakte ik, zonder te kijken, de light verse bundel ‘Bravogeroep en enthousiast gefluit’ uit 2020 van Frank van Pamelen (1965) uit mijn boekenkast en ik opende de bundel op pagina 119. Daar staan drie gedichten: ‘Luchtdicht’, ‘Deurdicht’ en ‘Klepdicht’. Ik koos voor de langste met de leukste titel ‘Klepdicht’.
.
Klepdicht
.
O schat, wanneer je met me trouwt
Sprak een monteur uit Nibbixwoud
Dan geef ik je geen ring van goud
Maar motorblokken, volgestouwd
Met krukas, draadboom, ingebouwd
Verdeeltandwiel, last-in-first-out
Cilinders en in duizendvoud
Bougies en carters en de rest
En zij zei: ik vind alles best
Als jij je klep maar houdt
.
Ik sluit me aan
Spoken word en poëzie
.
De afgelopen weken heb ik, zoals ik wel vaker doe, de inhoud van mijn blog van dit jaar (en het jaar daarvoor) weer eens onder de loep gehouden. Om te zien of er trends zijn, zaken die me opvallen, dichters die ik heb leren kennen, categorieën die er bij zijn gekomen en andere zaken die me opvallen. Wanneer ik dat doe over voorgaande jaren vallen me toch steeds weer andere dingen op. Dat betekent dat de poëzie(beleving) verandert maar ook dat hoe en waar ik over schrijf aan verandering onderhevig is.
Wat me afgelopen jaar opviel was dat ik op een aantal (grote) landelijke podia dichters tegenkwam die als spoken word performer zijn begonnen. Zo opende Lin An Phoa dit jaar de Nacht van de Poëzie, nadat ze die in oktober 2025 had geopend. In 2024 ontdekte ik haar voor het eerst tijdens een voordracht bij museum Beelden aan Zee, en daar werd ze nog geïntroduceerd als spoken word performer die meer richting de reguliere poëzie zich ontwikkelde. Bij de Nacht van de Poëzie van dit jaar heeft dit geresulteerd in een kleine bundeling van haar gedichten onder de titel ‘Zalven’ (Wintertuin uitgeverij).
Een andere, en misschien wel de bekendste dichter onder de spoken word performers, is Babs Gons. Zij was niet alleen Dichter der Nederlanden maar ze gaf al enkele dichtbundels uit op papier zoals de bundel ‘Wie zijn we morgen‘.
Een derde spoken word performer die hard aan de weg timmert en ook op papier is verschenen, is Derek Otte. Hij stond op het podium tijdens de opening van Poetry International in 2025 en al in 2020 verscheen zijn bundel ‘Woorden zijn daden‘.
Als laatste spoken word performer die de stap naar de papieren poëzie heeft gezet moet ik Gershwin Bonevacia (1992) noemen. Bonevacia is naast spoken word performer dichter en voormalig stadsdichter van Amsterdam (2019-2022). Zijn werk is persoonlijk, ritmisch en maatschappelijk betrokken. Hij slaat een brug tussen literatuur en podiumkunst.
Natuurlijk is dit geen volledig overzicht, er zijn er meer zoals bijvoorbeeld Benzokarim en Dean Bowen, maar dit zijn wat mij betreft wel de voorlopers. Van Gershwin Bonevacia hieronder het gedicht ‘Ik sluit me aan’ dat hij ter gelegenheid van 80 jaar vrijheid schreef op verzoek van het CPNB.
.
Ik sluit me aan
.
Tussen verleden en heden, een kwestie van perspectief:
aan deze kant van de geschiedenis geven wij namen
aan wat we willen onthouden,
nummers aan wat we liever vergeten.
Tussen oorlog en vrede, een kwestie van taal.
“Men mag niet knielen voor gemakzucht, men moet elk vuurtje in de ziel durven ontsteken,”
hoor ik mijn overgrootmoeder fluisteren.
Het doet me denken aan
de heldinnen wier strijd in de schaduw van de geschiedenis plaatsvond,
aan hen die uit het Caribisch gebied kwamen of vochten in voormalig Nederlands-Indië,
hun wortels vermengd met de grond van strijd en vrijheid.
Soms struikel ik nog over dezelfde drempels.
Verzet is hoe ik hun verhaal doorvertel:
stemmen die verstilden maar nooit verdwenen,
die als geen ander weten hoe het is om deel uit te maken van een geschiedenis
én tegelijkertijd erbuiten te worden geplaatst.
Elke veroordeling van het verleden herinnert mij eraan
dat de strijd voor een werkelijk vrije
en rechtvaardige samenleving ook vandaag nog lang niet voltooid is.
Ik sluit me aan bij
de lichamen die grenzen doorbreken,
de handen die vuisten worden,
de ogen die niet wegkijken bij uitsluiting en onderdrukking,
de ritmes die uit verdrongen diepte komen.
We herdenken om te beseffen hoe broos het weefsel is,
we vieren om de moed te vinden verder te weven,
elke draad die we toevoegen een gezamenlijk gebed:
Elk bestaan is genoeg,
Elk bestaan is genoeg,
Elk bestaan is genoeg.
.
Dit komt ergens anders vandaan
Joep Stapel
.
Opnieuw ontdek ik een dichter. Regelmatig loop ik de grootste boekhandel van Den Haag in (Paagman) om daar in de poëziesectie (die best wat uitgebreid mag worden) te neuzen. Om inspiratie op te doen voor dit blog, om nieuwe bundels te bekijken, betasten, eraan ruiken (ja ik ben een nieuwe boekenruiker) en aan te schaffen. Een van die nieuwe dichtbundels (2025) is de bundel ‘Dit komt ergens anders vandaan’ zijn debuut als dichter.
Joep Stapel (1980) schrijft over klassieke muziek voor NRC. Hij debuteerde in 2019 met de roman ‘Kaf’ en publiceerde verhalen, gedichten en essays in De Gids, Het Liegend Konijn, DWB, Terras en Filter. Met Jur Koksma vertaalde hij poëzie van onder andere Delmore Schwartz, John Ashbery en Eugenio Montale. In de bundel ‘Dit komt ergens anders vandaan’ beschrijft Stapel wat het betekent om hier te zijn, lief te hebben, te verliezen.
Uit de bundel koos ik het gedicht ‘Schuur’.
.
Schuur
.
Als ik een timmerman was
op deze werkdag van natte
as waarin de kinderen spelen
bouwde ik een paard voor je
.
met holle rug en wapperende manen
bouwde ik een list, een zoete
branding en geen einde en
een schuur. Als ik iets was
.
wat ik niet ben, was alles telkens
makkelijk. Ik zit in deze smidse
van verstrooiing en koud vuur en
hamer op de zon, zinspeel en
liefkoos de zon roodgloeiend en
slinger hem uit ons raam in de rivier.
.
Vandaag
Reugebrink over Goudeseune
.
In de bundel ‘Om honing gaat het niet’ uit 2023 van schrijver, essayist en dichter Marc Reugebrink (1960) lees ik een In Memoriam voor de Vlaamse dichter, (brieven) schrijver en recensent Koenraad Goudeseune (1965-2020). In de categorie Dichter over Dichter een mooi voorbeeld van hoe dichters over hun collega’s schrijven. In dit geval een In Memoriam maar ook vanuit een vriendschap of een bewondering.
Het gedicht heeft ook nog een citaat van de Duitse schrijver en winnaar van de Nobelprijs voor de Literatuur in 1981, Elias Canetti (1905-1994) “Gestern sterben, sein neuester Trick’ waaruit behalve ironie ook mededogen klinkt. Het gedicht van Reugebrink is getiteld ‘Vandaag’ en het terras deelde hij met Koenraad en Herman Jacobs, waarschijnlijk bij ‘De kleine kunst’ op de Lousbergkaai in Gent. Na de dood van Koenraad Goudeseune schreef Marc Reugebrink op Facebook daags na zijn overlijden en daarin refereert hij aan dat terras, dat in de eerste strofe van het gedicht ter sprake komt.
.
Vandaag
.
Wat zouden wij, zo zeiden wij, wij
zouden gisteren sterven, zoals de oude
Elias ons voorgezegd die ene zomernacht
op dat terras, jij, Herman, ik – wij
.
zouden weten te ontkomen. De sterren
schenen in de nacht en aan de overzijde
blonk achter de lantaarnpalen de belofte
van een nieuwe dag. Wij klonken
.
op ons lijf en leden. De aarde
draaide rond dezelfde as,
de maan was tijdelijk verdwenen.
.
En toen het ochtend was, de dag
ons van onszelf ontvreemdde, bleek
dat wij gisteren nog voluit leefden.
.
Als zee uit hond
Lucas Rijneveld
.
Begin oktober was de Nacht van de poëzie, ik schreef er al uitgebreid over op dit blog. Een van de dichters waar ik naar uitkeek was Lucas Rijneveld (1991). Er was een nieuwe bundel van zijn hand uit en ik had al weer even, zoals velen, niets meer van hem vernomen, dus ik was best nieuwsgierig. De bundel had ik nog niet gelezen en dus dacht ik, koop ik die tijdens de nacht. Na zijn optreden bij de Nacht, waar ik zeer over te spreken was, zocht ik hem op bij zijn uitgever in de gangen van Tivoli. Daar aangekomen stond een rij van ik denk zo’n honderd mensen die allemaal een handtekening, een praatje of een foto met hem wilde. Op dat soort momenten trek ik mij in alle bescheidenheid terug.
Na het uitkomen van ‘Komijnsplitsers’ werd Lucas bij mij om de hoek geïnterviewd bij boekhandel Paagman. Ook daar zat ik in de ruimte tussen heel veel mensen en ook daar vormde zich meteen na afloop een enorme rij belangstellenden. Destijds ben ik naar huis gegaan, nadat ik wel de bundel had gekocht. Dit keer, in Utrecht, ging ik terug naar het programma in de grote zaal om later te kijken of de rij wellicht was afgenomen. Toen ik dat een half uur later deed, was de rij weg maar was Lucas zijn spullen aan het pakken om te vertrekken. Gelukkig herkende hij me en heeft hij een lieve boodschap in mijn exemplaar van ‘Als zee uit hond’, zijn nieuwste bundel.
In een interview met hem in de Volkskrant las ik dat zijn poëzie wel iets veranderd was, dat hij bijvoorbeeld kortere zinnen schreef. Na lezing kan ik dat bevestigen maar de zeggingskracht en de stijlmiddelen die Lucas voorheen gebruikte, zoals bijvoorbeeld de originele vergelijkingen, zijn nog volop aanwezig. Ook deze bundel heb ik met zeer veel plezier gelezen. Uit de bundel koos ik voor het gedicht ‘Liever andermans hortus’.
.
Liever andermans hortus
.
Je hebt jezelf. Daar woon je iedere dag in.
Of eigenlijk: af en toe. Vaak ben je voor
aanwezigheid te moe. Dan zit je op een stoel
en droom je er te zijn, er echt te zijn,
zoals de stoel er is, zijn taak nooit verzaakt.
.
Als je niet zit, loop je maar wat in jezelf rond.
Alsof je een tuin bent die steeds overwoekert,
die vol staat met planten, snakkend naar groeien of
snoeien. Je ziet het ijzerkruid, de gele ganzenbloem,
en toch, nooit vraag je je af wat zij hier doen.
.
Wanneer je niet loopt, lig je het liggen in jezelf uit.
Je denkt constant aan huid op huid. Zo zijn er vele
vormen van honger, maar er is er geen één die
langdurig kan worden gestild. Dus je dan maar weer
aan meisjes laven, weer een vette bek halen.
.
Je hebt jezelf. Al heb je nog meer de ander.
Daarom droom je dat er ooit iemand komt en blijft
zoals er in je hoofd maar één vorm van blijven is.
Je spreekt het niet uit, dus men vertrekt zonder te
weten waarom je dol bent op steenraket, op wolfsmelk.
.
Klein huis
Mark Boog
.
Vandaag door de knieën om ook de onderste planken van mijn boekenkast te raadplegen zonder te kijken. Daar zonder te kijken de bundel ‘Alsof er iets gebeurt’ uit 2000 van Mark Boog (1970) gepakt. Opnieuw een willekeurige pagina geopend en daar bevond zich het gedicht ‘Klein huis”.
.
Klein huis
.
Klein huis, maar gooi er eens een bal doorheen
en het wordt groot. Zie al die meters,
zijn ze niet van ons? En slenter eens alsof
je niet weet waar je heen gaat: ruimte rekt
zich geeuwend uit tussen de muren. Zie:
het dwalen dat de kamers met elkaar
verbindt is wit geverfd. Er is een trap,
een kapstok in een kast, wat deuren. Als
een landweg zo toevallig ligt het, doel
en startpunt bij de weg gezocht in plaats
van omgekeerd, zo lijkt het. Als je brood
haalt en weer terugkomt zul je zien dat we
een picknick kunnen houden. Snel, ga nu!
Het krimpen kan onmogelijk ver weg zijn.
.












