Maandelijks archief: november 2026

Bij een bundelpresentatie

Op een middag in Schiedam

.

Van uitgeverij Opwenteling krijg ik met enige regelmaat bundels toegestuurd om er een recensie over te schrijven. Dat doe ik graag want de visie en de durf van deze uitgeverij bevalt me zeer. Zij weten poëzie uit te geven die prikkelend is, vernieuwend en regelmatig buiten de ‘algemene smaak’ van het poëzie lezend publiek valt, wat in mijn ogen een heel positief gegeven is. Niet voor niets ben ik dit blog ooit gaan uitbreiden met onderwerpen die aan de rafelranden van de poëzie liggen.

Nu is de nieuwe bundel van deze uitgeverij geen rafelrand te noemen maar het geeft wel aan dat de durf er is om met iets te komen dat niet elke uitgeverij zou uitgeven maar waar wel veel schoonheid in steekt. Gistermiddag was de tweede bundelpresentatie (de eerste was bij boekhandel Van Gennep in Rotterdam) van de bundel ‘Weemoed is opstand geworden’ in het Alevitisch Cultureel Centrum Rijnmond in Schiedam. Binnenkort verschijnt op dit blog mijn recensie van deze bundel.

De bundelpresentatie met poëzie van de Turkse dichters Hasan Hüseyin (1927-1984), Ahmed Arif (1927-1991) en Ahmet Telli (1947-2026) werd ingeleid door vertaalster Sytske Söteman waarin zij stil stond bij het gegeven dat een van de medevertalers Mehmet Emin Yildirim (1952-2024) tijdens het proces overleed. Mehmet Emin Yilderim vluchtte in de jaren ’70 uit Turkije naar Nederland. De bundel is aan hem opgedragen. Na de inleiding droegen dichter Han van der Vegt en medevertaler Ilayda Buse Demirci verschillende gedichten uit de bundel voor in twee delen en de poëzie (in het Turks  en Nederlands) werd steeds afgewisseld met prachtige muziek van cellist Ivan Nogueira. Tot slot werd het publiek dat ik groot aantal aanwezig was, uitgenodigd een gedicht uit de bundel, of een eigen gedicht, in het Turks of Nederlands voor te dragen. Dit werd door verschillende mensen gedaan.

De dichters die in deze bundel zijn opgenomen staan in de voetsporen van Nâzım Hikmet (1902-1963) die als een van de belangrijkste dichters van Turkije wordt gezien. De opgenomen dichters hebben hun stem gevonden in hun liefde voor de mens en de natuur maar ook in hun passie voor vrede en het onbreekbare verlangen naar verzet en gelijkwaardigheid waarmee ze aansluiten bij de waarden van het Aletivisme: Gelijkwaardigheid, menselijkheid, naastenliefde en eigen verantwoordelijkheid.

Zonder vooruit te lopen op mijn recensie van deze bundel kan ik al wel verklappen dat de gedichten mij hebben gepakt. Dat ze ook nog eens opvallend actueel zijn (denk aan de recente boekverbrandingen van Joodse schrijvers van leden van Forum van Democratie) blijkt uit een van de gedichten van Ahmet Telli getiteld ‘Uit de herinneringen van het armeninternaat’ dat door Han van der Vegt werd voorgedragen.

.

Uit de herinneringen van het armeninstituut

.

Dit is nog een herinnering uit die dagen:

Tijdens de algebrales zit ik volledig verdiept

in oliver twist

plotseling krijg ik twee klappen in mijn nek

en ik spring geschrokken op van mijn plaats

.

De klas schatert om mijn schrik

en de leraar trekt het boek uit mijn handen

geeft me daarna nog twee klappen in mijn gezicht

en zegt “zo, je bent dus tivist aan het leren”

terwijl hij de misdeelden van meneer dickens aan stukken scheurt

.

 

 

 

Alle poëten

33 gedichten

.

Titels van poëziebundels hebben me altijd geïntrigeerd. Sommige zijn prachtig  zoals ‘Hoe je geliefde te herkennen’ van Thomas Lieske bijvoorbeeld of ‘Oefening in het alleen lopen’ van Kreek Daey Ouwens, andere zijn raadselachtig: ‘Komijnsplitsers’ van Lucas Rijneveld of ‘De hazenklager’ van Paul Demets. Weer anderen zijn grappig zoals ‘Kwartjes vallen soms jaren later’ van Herman Brood of ‘Stoppen met roken in 87 gedichten’ van Dimitri Verhulst. En er zijn titels van dichtbundels die ik gewoon lelijk vind zoals ‘Dooier op drift’ van Charlotte Mutsaers of ‘In mantels van tandvlees’ van Ton Luiting.

Vaak zijn titels ook precies wat ze zijn. Zoals het bundeltje ‘Alle poëten’ 33 gedichten uit het poëziefonds van De Arbeiderspers uit 1994. Samengesteld door Peter de Boer & Ed Leeflang. Het zijn gedichten van alle 33 dichters uit het fonds van De Arbeiderspers. What you read is what you get. Uit dit kleine bundeltje koos ik het gedicht ‘Daddel’ om de titel uiteraard. Want wat is een daddel? Daddel is een merk van natuurlijke snoepjes gemaakt van dadels geïnspireerd op de Zweedse snoepcultuur. Het gedicjht is van Ilse Starkenburg en werd genomen uit haar bundel ‘Verdwaald ontwaken’ uit 1990.

Ik kende Ilse Starkenburg niet en op zoek naar informatie bleek ze inmiddels overleden maar erg productief in haar tijd. Ilse Starkenburg (1963 – 2019) was dichter en schrijver. Ze debuteerde in 1987 met vier gedichten in het tijdschrift Maatstaf. Daarna verschenen bij De Arbeiderspers vijf dichtbundels en een verhalenboek. Haar werk werd opgenomen in talrijke bloemlezingen waaronder Nederlandse Poëzie van Gerrit Komrij en De Nederlandse poëzie van de twintigste en eenentwintigste eeuw in 1000 en enige gedichten van Ilja Leonard Pfeijffer. Daarnaast trad ze op bij festivals als Poetry International, Dichter aan Huis, Lowlands, de Nacht van de Poëzie en ze verzorgde gastcolleges en workshops.

,

Daddel

.

we hadden een feest georganiseerd

voor hem die ons al die jaren

trouw terzijde stond

.

we hadden een lied gecomponeerd

we konden onze lof niet op

hij was goed, groot en geweldig

.

om acht uur zou het beginnen

maar om kwart voor zeven

ging al de bel

het feestvarken zat toen nog in bad

we riepen naar boven:

het is voor jou, het is de Daddel

hij kwam niet direct

wij moesten wachten

.

had hij die ons trouw terzijde stond

altijd een bad genomen van twee uur?

.

ja het was zo geweest

twee uur, nooit langer en nooit korter

.

 

The Book of Kells

St. Colum Cille the Scribe

.

Het gedicht ‘Is scíth mo chrob ón scríbainn’ geschreven in het Oud-Iers is geschreven vanuit het perspectief van een uitgeputte Middeleeuwse schrijver. Hoewel het traditioneel en algemeen wordt toegeschreven aan Sint Colum Cille (Columba van Iona, 6e eeuw), dateert taalkundig en historisch onderzoek de daadwerkelijke compositie in de 11e of 12e eeuw – honderden jaren na de dood van de heilige Columba of Colmcille die leefde van 521-597 in Ierland. 

In The book of Kells and Book of Durrow werd het gedicht door zijn volgelingen geschreven. Het Book of Kells is een van de mooiste en beroemdste, en tevens een van de laatste, manuscripten uit een groep in de zogenaamde Insulaire stijl , die van eind 6e tot begin 9e eeuw werd vervaardigd in kloosters in Groot-Brittannië en Ierland en in continentale kloosters met Hiberno-Schotse of Angelsaksische stichtingen.

Het boek is te bezichtigen voor bezoekers in de bibliotheek van Trinity College in Dublin, en toont telkens twee pagina’s, die elke 6-8 weken worden gewisseld. Online is het boek helemaal te lezen en te bekijken. In het Trinity College is het gedicht ‘My hand is weary with writing’ op een wand in hedendaags Engels te lezen maar Kuno Meyer vertaalde de tekst naar het Nederlands.

.

Mijn hand is moe van het schrijven

.

Mijn hand is moe van het schrijven,

mijn scherpe ganzenveer is niet stabiel,

mijn slanke penpunt spuit

een zwarte sliert glanzende donkerblauwe inkt.

.

Een stroom van de wijsheid van de gezegende God

ontspringt uit mijn lichtbruine, sierlijke hand:

op de pagina spuit hij zijn sliert

inkt van de groenschillige hulst.

.

Mijn kleine druipende pen reist

over de vlakte van glanzende boeken,

onophoudelijk voor de rijkdom der groten –

vandaar dat mijn hand moe is van het schrijven.

.

Leugens

Mmmm… zei zij

.

Een van de dingen die me vaak opvallen in gedichten die als erotische gedichten worden verkocht of aangeprezen, is dat ze eerder liefdesgedichten zijn dan sec erotische gedichten. Als je de definitie van erotiek erbij neemt van bijvoorbeeld De Dikke van Dale: Erotiek is het geheel van de liefdegevoelens. Maar het kan ook gezien worden als een vorm van seksualiteit waarbij de nadruk niet meteen ligt op vleselijk contact maar op de gevoelens eromheen, vooral op het opbouwen van verlangen naar seksuele handelingen.

Ik denk dat de tweede definitie bij de meeste mensen als eerste wordt gezien of beleefd. In die zin is het natuurlijk ook niet vreemd dat liefdesgedichten gebruikt worden om gevoelens van seksuele verlangens op te bouwen. In de bundel ‘Mmmm … zei zij’ 100 erotische gedichten uit de wereldliteratuur uit 2010, samengebracht door Koen Stassijns en Ivo van Strijtem, staan dan ook vele erotische gedichten die ik ook heel makkelijk als liefdespoëzie zou kunnen kenmerken.

Een van die gedichten is ‘Leugens’ van de Deens dichter Henrik Nordbrandt (1945-2023). In het gedicht wordt veel gesuggereerd en beschreven maar echt erotisch wil het maar niet worden. Wel romantisch. Oordeel zelf.

.

Leugens

.

Het is gelogen wat ik schreef in de brief die ik heb verbrand

dat ik de hele tijd aan je denk.

Maar ik denk het grootste deel van de tijd aan je.

.

Het is ook gelogen dat ik niet kan slapen:

ik slaap uitstekend en droom bovendien

van andere vrouwen.

.

Maar als ik wakker word, denk ik meteen aan jou.

.

De mooie vrouwen die ik op straat zie

kleed ik met mijn ogen uit, terwijl ik probeer

niet aan jou te denken.

.

En ik adem hun geur in tot het me duizelt.

.

Maar alle vergelijkingen vallen in jouw voordeel uit

en in mijn eenzaamheid.

.

 

De nacht

Georg Trakl

.

In een tweedehandsboekenwinkel kocht ik de verzamelbundel ‘We werden 100 jaar ouder’ Dichters over de Eerste Wereldoorlog, samengesteld door Chris Spriet en met illustraties van Wim Opbrouck. In de afgelopen jaren heb ik al vaker geschreven over dichters die leefden gedurende de Eerste Wereldoorlog of die aan het front als soldaat hebben gediend. En het is niet de eerste keer dat ik schrijf over een verzamelbundel met poëzie uit die grote oorlog zoals WO I ook wel genoemd wordt. In 2023 schreef ik nog over de bundel ‘De 100 beste gedichten van de Eerste Wereldoorlog‘ samengesteld door Geert Buelens uit 2014.

Deze bundel bevat naast de originele gedichten ook de vertaalde versies. En uiteraard zijn alle grote namen van dichters uit de verschillende Europese landen ook in deze bundel vertegenwoordigd. Lezend in de bundel kom ik namen tegen die ik niet ken zoals bijvoorbeeld Georg Trakl (1887-1914). In 1910 diende Trakl al in het leger voor een jaar. Na zijn diensttijd werkte hij als apotheker in een ziekenhuis in Innsbruck. In Innsbruck leerde hij een groep avant-garde kunstenaars kennen die verbonden waren aan het gerenommeerde literaire tijdschrift Der Brenner, een tijdschrift dat de Kierkegaard-revival in de Duitstalige landen inluidde. Ludwig von Ficker , de redacteur van Der Brenner werd zijn beschermheer; hij drukte regelmatig Trakls werk af en probeerde een uitgever voor hem te vinden om een ​​dichtbundel uit te geven. Het resultaat van deze inspanningen was de bundel ‘Gedichte’, dat in de zomer van 1913 door Kurt Wolff in Leipzig werd gepubliceerd. Ficker bracht Trakl ook onder de aandacht van Ludwig Wittgenstein, die hem anoniem een ​​aanzienlijk bedrag toekende zodat hij zich op zijn schrijven kon concentreren.

Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog diende Trakl opnieuw in het Oostenrijks-Hongaarse leger en werd hij als medisch lieutenant naar het Oostfront gestuurd om soldaten te verzorgen . Trakl leed aan frequente depressies. Tijdens de Slag bij Gródek (uitgevochten in de herfst van 1914 bij Gródek) moest Trakl bij zo’n negentig gewonde soldaten herstellen. Hij probeerde zelfmoord te plegen door de spanning, maar zijn kameraden verhinderden dit. Trakl werd opgenomen in een militair ziekenhuis in Krakau en nauwlettend in de gaten gehouden. Hij verviel in een nog diepere depressie en schreef Ficker om advies. Ficker overtuigde hem om contact op te nemen met Wittgenstein. Na ontvangst van Trakls brief reisde Wittgenstein naar het ziekenhuis, maar ontdekte dat Trakl was overleden aan een overdosis cocaïne.

Hoewel Trakls vroegste gedichten filosofischer van aard zijn en zich niet zozeer met de werkelijkheid bezighouden, spelen de meeste van zijn gedichten zich af in de avond of hebben de avond als motief. Stilte is ook een veelvoorkomend motief in Trakls poëzie, en in zijn latere gedichten komen vaak de stille doden voor, die zich niet kunnen uitdrukken. Het gedicht ‘Die Nacht’ of ‘De nacht’ in vertaling gaat over een van die helse nachten aan het front. Het gedicht werd oorspronkelijk gepubliceerd in Der Brenner in 1914-1915

.

De nacht

.

U zing ik woeste splijting,

In de nachtstorm

Torenend gebergte;

Uw grauwe torens

In helse grimassen overstromend,

Vlammend gedierte,

Ruige varens, sparren,

Kristallen bloemen.

Kwelling zonder eind,

Dat je God verjoeg

Goedmoedige geest,

Zuchtend in het neerstortend water,

In deinende dennen.

.

Goudgeel flakkeren de vuren

Der volkeren rondom.

Boven zwartachtige klippen

Stort doodsdronken

De ontbrandende windbruid,

De blauwe golf

Van de gletsjer

En geweldig dreunt

De klok in het dal:

Vlammem, vloeken

En de duistere

Spelen der wellust,

Bestormt de hemel

Een versteend hoofd.

.

 

Van Wertheim naar Herzberg naar Hamel

Zwaan-kleef-aan

.

Ik heb deze post de titel zwaan-kleef-aan gegeven om jullie, mijn lezers, wat meer inzicht te geven in hoe sommige van mijn berichten tot stand komen. Het bericht van vandaag bijvoorbeeld. Dat begint bij een interview dat ik lees in het Volkskrant Magazine over Micha Wertheim (1972) cabaretier, programmamaker, columnist en podcastmaker (hij richtte in 2008 samen met Paulien Cornelisse ‘Echt gebeurd’ op een maandelijkse verhalenmiddag en podcast). In dat interview haalt hij een paar dichtregels aan van Judith Herzberg (1934): ‘Nu alles is zoals het is geworden / Nu alles is zoals het is’. Ik lees dat en het eerste is opzoeken uit welk gedicht van Herzberg deze regels komen. Dat blijkt het gedicht ‘Daglicht‘ te zijn uit haar bundel ‘Zeepost uit 1963.

Omdat ik dit gedicht al eens plaatste op dit blog loopt deze weg hier dus vast. Was het een gedicht geweest dat ik nog nooit deelde, of een dichter waarover ik nog nooit schreef, dan is dat aanleiding genoeg omdat als nog te doen. Die weg is dus afgesloten. Het volgende wat ik dan doe is kijken of Micha Wertheim zelf wellicht ooit poëzie schreef. Dat hij prachtige teksten en zinnen schrijft weet ik, ik heb meerdere van zijn shows in het theater gezien. Na enig onderzoek blijkt hij geen dichterlijke aspiraties te hebben, of anders gezegd, ik kan geen gedichten van zijn hand vinden. Wel heeft hij een bundel kinderversjes geschreven onder de titel ‘Duimelot’ waar Villa Achterwerk van de VPRO een televisieserie van maakte. En ik lees dat hij in zijn theatershows regelmatig poëzie voordraagt van andere dichters zoals Judith Herzberg.

Waar ik wel op stuit, als ik de zoekterm gedichten van Micha Wertheim google, zijn gedichten van Micha Hamel (1970) en van zijn bundel ‘Verzamelde gedichten 2003-2023’ heb ik toevallig net nog een niet malse recensie gelezen van Peter Vermaat op de Meanderwebsite. Soms komen dingen bij elkaar zonder dat je er een vooropgezet plan mee hebt gehad. Op de website Gedichten.nl lees ik het gedicht ‘Konterfeitsel’ uit de bundel ‘Luchtwortels’ uit 2006. In dit gedicht komt de regel langs ‘Je aapt gigantisch Tonnus Oosterhoff na..’ wat tot een volgende stap zou kunnen leiden. Dat zoek ik dan op en wat blijkt? Het gedicht ‘Konterfeitsel’ plaatste ik al eens in 2014. Dus neem ik een ander gedicht van hem dat ook op deze website verscheen en wat aangehaald werd door Peter Vermaat in zijn recensie, het gedicht ‘Nullen en enen’ uit zijn bundel ‘Alle cijfers opgeteld’ uit 2004. Zo is de cirkel weer rond en heb je een idee van hoe sommige blogberichten ontstaan.

.

Nullen en enen

.

Ik kan poëzie waarderen.
Wanneer ik een gedicht gelezen heb
zet ik beneden aan de pagina
ernstig
een nul of een één.

Bij twijfel cijfer ik per strofe.
Hun gemiddelde wordt afgerond en
eveneens onderaan genoteerd.

Als ik de bundel
uit heb, tel ik alle enen
op en deel de uitkomst
door het aantal gedichten.

.

Voorschrift

Han G. Hoekstra

.

Dichter, journalist, redacteur maar vooral bekend jeugdgedichten en -verhalenschrijver Han. G. Hoekstra (1906-1988) is geen onbekende op dit blog maar heel vaak heb ik niet over hem geschreven. Ik deelde al eens een dubbel-gedicht (samen met dichter H.H. ter Balkt) over de winter en ik schreef al eens over zijn ‘Verzamelde gedichten‘ uit 1972.

Als dichter liet hij zich vooral liet inspireren door voorvallen en waarnemingen uit het dagelijks leven en zijn naaste omgeving. Zijn poëzie is over het algemeen licht van toon en kenmerkt zich door een toegankelijk taalgebruik. Hoekstra moest niets hebben van gewichtigdoenerij. Net als Adriaan Morriën (1912-2002) en Vasalis (1909-1998) werd hij tot de dichters van het kleine geluk gerekend. Het zijn onder meer deze dichters die werden samengebracht in het literaire tijdschrift Criterium, dat Hoekstra in 1940 samen met Cola Debrot (1902-1981) en Ed. Hoornik (1910-1970) oprichtte.

Vandaag wil ik opnieuw een gedicht delen uit zijn ‘Verzamelde gedichten’ met als ondertitel ‘Dubbelspoor * Het ongerijmde leven * Amorosa * Panopticum * De zandloper * Ongeregeld’ Deze titels verschenen in de jaren 1933, 1940, 1946, 1956 en 1972. Het gedicht is getiteld ‘Voorschrift’. Het betreft hier een liefdesgedicht maar met een sterke mening over een vrouw zou moeten zijn die Hoekstra graag zou vinden.

.

Voorschrift

.

Vrouwen die te veel spreken

zijn als murmelende beken,

die men vergeeft, maar vergeet.

Vrouwen die steeds bedenken

dat zij zich zelf wegschenken,

schenken hun kleed alleen.

Zoek naar de wijze, ware,

die nooit zich zelve verspilde

en nimmer toekwam aan sparen,

wier ogen het altijd beter

gezegd hebben dan haar stem:

hier ben ik, God vergeef me,

neem mij zoals ik ben.

.

Brievenbus voor poëzie

Glasgow

.

Als maker van MUGzine verzorg ik de verzending van dit vrolijke en heerlijk eigenwijze mini-poëziemagazine MUGzine en wat ik de afgelopen jaren heb gemerkt is dat er steeds minder brievenbussen zijn. Niet alleen bij mij in de omgeving maar overal in Nederland. In de afgelopen drie jaar is ongeveer 15% van de brievenbussen verdwenen. Er wordt gewoon steeds minder post verstuurd. Als dit zo doorzet dan wordt de brievenbus net zoiets als een postkantoor, voor nieuwe generaties iets waar ze nog nooit van gehoord hebben.

Waarom deze inleiding bij een post op een poëzieblog? In Glasgow, in de botanische tuinen aldaar, buiten het theehuis, staat een nogal ongebruikelijk object dat gemakkelijk over het hoofd gezien kan worden. In de uitgestrekte tuinen van bijna 16 hectare, waarvan sommige delen dateren uit het midden van de 19e eeuw, bevindt zich een alledaags voorwerp dat je zomaar op straat zou kunnen tegenkomen, of eigenlijk steeds minder op straat tegenkomt: Een brievenbus, vormgegeven als een (Engelse) rode brievenbus maar volledig gemaakt van gebakken steengoed en versierd met speelse, kinderlijke afbeeldingen van flora en fauna. Op deze keramische brievenbus staat de inscriptie: “Stuur hier uw gedichten.” Deze inscriptie is ook in braille te lezen. Bezoekers van de tuinen worden aangemoedigd om gedichten in de brievenbus te deponeren via de gleuf.

Deze wonderlijke poëziebrievenbus (geweldig idee overigens) is bedacht door Stewart Ennis, een lokale theateracteur en schrijver en uitgevoerd door de Schotse kunstenaar Julia Smith in 2007. Deze Poetry Postbox werd destijds met veel enthousiasme begroet en gebruikt en er was een website waarop de ingestuurde gedichten geplaats werden. Volgens de informatie die ik heb kunnen vinden is deze website helaas niet meer actief. Het eerste gedicht dat ingestuurd werd was geschreven door een meisje met de toepasselijke naam Flora, die nu, bijna twintig jaar later, basisschooljuf is. Ze schreef een gedicht getiteld ‘Gisteravond zag ik in het park’.

.

Gisteravond zag ik in het park

.

Gisteravond zag ik in het park,

Een krokodil met een scheve kaak.

Ik vroeg hem of het goed met hem ging.

Hij antwoordde: ‘Ja, nu ga ik spelen’.

Gisteravond zag ik in het park,

Een man die iemand uitlegt wat de wet inhoudt.

Hij zei dat het geweldig was en dat hij het zeker eens moest proberen.

Pas toen besefte ik dat hij tegen een kraai aan het praten was.

.

Klepdicht

Frank van Pamelen

.

Vandaag pakte ik, zonder te kijken, de light verse bundel ‘Bravogeroep en enthousiast gefluit’ uit 2020 van Frank van Pamelen (1965) uit mijn boekenkast en ik opende de bundel op pagina 119. Daar staan drie gedichten: ‘Luchtdicht’, ‘Deurdicht’ en ‘Klepdicht’. Ik koos voor de langste met de leukste titel ‘Klepdicht’.

.

Klepdicht

.

O schat, wanneer je met me trouwt

Sprak een monteur uit Nibbixwoud

Dan geef ik je geen ring van goud

Maar motorblokken, volgestouwd

Met krukas, draadboom, ingebouwd

Verdeeltandwiel, last-in-first-out

Cilinders en in duizendvoud

Bougies en carters en de rest

En zij zei: ik vind alles best

Als jij je klep maar houdt

.