Site-archief
De nacht
Georg Trakl
.
In een tweedehandsboekenwinkel kocht ik de verzamelbundel ‘We werden 100 jaar ouder’ Dichters over de Eerste Wereldoorlog, samengesteld door Chris Spriet en met illustraties van Wim Opbrouck. In de afgelopen jaren heb ik al vaker geschreven over dichters die leefden gedurende de Eerste Wereldoorlog of die aan het front als soldaat hebben gediend. En het is niet de eerste keer dat ik schrijf over een verzamelbundel met poëzie uit die grote oorlog zoals WO I ook wel genoemd wordt. In 2023 schreef ik nog over de bundel ‘De 100 beste gedichten van de Eerste Wereldoorlog‘ samengesteld door Geert Buelens uit 2014.
Deze bundel bevat naast de originele gedichten ook de vertaalde versies. En uiteraard zijn alle grote namen van dichters uit de verschillende Europese landen ook in deze bundel vertegenwoordigd. Lezend in de bundel kom ik namen tegen die ik niet ken zoals bijvoorbeeld Georg Trakl (1887-1914). In 1910 diende Trakl al in het leger voor een jaar. Na zijn diensttijd werkte hij als apotheker in een ziekenhuis in Innsbruck. In Innsbruck leerde hij een groep avant-garde kunstenaars kennen die verbonden waren aan het gerenommeerde literaire tijdschrift Der Brenner, een tijdschrift dat de Kierkegaard-revival in de Duitstalige landen inluidde. Ludwig von Ficker , de redacteur van Der Brenner werd zijn beschermheer; hij drukte regelmatig Trakls werk af en probeerde een uitgever voor hem te vinden om een dichtbundel uit te geven. Het resultaat van deze inspanningen was de bundel ‘Gedichte’, dat in de zomer van 1913 door Kurt Wolff in Leipzig werd gepubliceerd. Ficker bracht Trakl ook onder de aandacht van Ludwig Wittgenstein, die hem anoniem een aanzienlijk bedrag toekende zodat hij zich op zijn schrijven kon concentreren.
Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog diende Trakl opnieuw in het Oostenrijks-Hongaarse leger en werd hij als medisch lieutenant naar het Oostfront gestuurd om soldaten te verzorgen . Trakl leed aan frequente depressies. Tijdens de Slag bij Gródek (uitgevochten in de herfst van 1914 bij Gródek) moest Trakl bij zo’n negentig gewonde soldaten herstellen. Hij probeerde zelfmoord te plegen door de spanning, maar zijn kameraden verhinderden dit. Trakl werd opgenomen in een militair ziekenhuis in Krakau en nauwlettend in de gaten gehouden. Hij verviel in een nog diepere depressie en schreef Ficker om advies. Ficker overtuigde hem om contact op te nemen met Wittgenstein. Na ontvangst van Trakls brief reisde Wittgenstein naar het ziekenhuis, maar ontdekte dat Trakl was overleden aan een overdosis cocaïne.
Hoewel Trakls vroegste gedichten filosofischer van aard zijn en zich niet zozeer met de werkelijkheid bezighouden, spelen de meeste van zijn gedichten zich af in de avond of hebben de avond als motief. Stilte is ook een veelvoorkomend motief in Trakls poëzie, en in zijn latere gedichten komen vaak de stille doden voor, die zich niet kunnen uitdrukken. Het gedicht ‘Die Nacht’ of ‘De nacht’ in vertaling gaat over een van die helse nachten aan het front. Het gedicht werd oorspronkelijk gepubliceerd in Der Brenner in 1914-1915
.
De nacht
.
U zing ik woeste splijting,
In de nachtstorm
Torenend gebergte;
Uw grauwe torens
In helse grimassen overstromend,
Vlammend gedierte,
Ruige varens, sparren,
Kristallen bloemen.
Kwelling zonder eind,
Dat je God verjoeg
Goedmoedige geest,
Zuchtend in het neerstortend water,
In deinende dennen.
.
Goudgeel flakkeren de vuren
Der volkeren rondom.
Boven zwartachtige klippen
Stort doodsdronken
De ontbrandende windbruid,
De blauwe golf
Van de gletsjer
En geweldig dreunt
De klok in het dal:
Vlammem, vloeken
En de duistere
Spelen der wellust,
Bestormt de hemel
Een versteend hoofd.
.
De dronkaard
Simon Carmiggelt
.
Vandaag sta ik voor mijn boekenkast en daar heb ik, zonder te kijken, een bundel uit gepakt. Het is de bundel ‘De gedichten’ van Simon Carmiggelt (1913 – 1987) uit 1974. Opnieuw open ik de bundel op een willekeurige pagina (pagina 42) en daar staat het gedicht ‘De dronkaard’.
.
De dronkaard
.
De ochtend heeft hem vaak op straat gevonden.
Maar spoedig dampt hij zich weer in.
Hij droomt zich zelf een huis, net als een spin.
Een glanzend huis, met draadjes vastgebonden.
.
De wereld overziet hautain zijn ongelijk.
Maar hij berust niet in het aards bestel.
Met taaie ijver mijdt hij onze hel
en klimt de trappen naar zijn hemelrijk.
.
Het stinkt er en de engel is een slet.
De cherubijnen zingen als de Bonte Trein.
Maar vaag bekeken, mag het er toch zijn.
En het is ver van hier, ver van zijn bed.
.
En elke morgen is zijn web verstoord.
En elke avond zit hij er weer in.
Gevangen in zichzelf, een rare spin,
die langzaam door de vliegen wordt vermoord.
.
Een uur alleen te zijn
Johanneskind
.
Uit de overlevering van de tante van een vriend komt de bundel ‘Johanneskind, Gedichten van Joannes Reddingius (1873-1944). Mijn exemplaar is een 2e vermeerderde druk uit 1913 (1e druk 3000, 2e druk 5000 exemplaren, kom daar nog maar eens om).
Joannes Reddingius schreef onder meer in De Nieuwe Gids, maar toen na het overlijden van Willem Kloos in 1938 Alfred Haighton eigenaar en redacteur van dit literaire tijdschrift werd, verklaarden Reddingius en een groot aantal andere publicisten dat zij niet langer wilden meewerken, “daar zij van deze wijzigingen een belangrijken fascistischen invloed in de leiding van De Nieuwe Gids” verwachten.”
In deze bundel staat een alleraardigst gedicht dat ook heden ten dage nog heel actueel is. Er zijn tegenwoordig zoveel ouders van kinderen die full time werken en ook nog de zorg voor een gezin en huis hebben, en dan is een uur alleen een weldaad.
.
Het is zoo goed een uur alleen te zijn
.
Het is zoo goed een uur alleen te zijn
in de’avond bij het zachte, gele licht
der stille lamp en luistrendfijn, heel fijn,
stilte te hooren rustig van gezicht.
.
Het is zoo goed de dingen van den dag
ver weg te weten en jezelf te zijn
en om iets liefs te lachen zachten lach
door even van een zanggedein.
.
Het is zoo goed te denken aan een schat,
eeuwig nabij, hoe moe en arm je ook bent,
een mensch te zijn, die veel heeft liefgehad,
maar die van ver alleen het liefste kent.
.
Het is zoo goed in ’t late jaargetij
open te zijn voor ’t weifel-zachte licht,
dán staat heel licht geschreven een gedicht
en lache-dans een ongeweten rei.
.
Vanzelfsprekend
Kees Stip
.
Jarenlang heb ik opgekeken tegen dichters die zich hadden gespecialiseerd in het sonnet, de veertien-regelige versvorm die al zo lang bestaat. Tot ik er me zelf er een keer aan waagde wat resulteerde in dit kerstgedicht uit 2016. Volgens sommige bronnen is deze versvorm al 800 jaar oud en ontstond ze in de 13e eeuw in Italië. De naam sonnet komt van het Italiaanse woord ‘sonetto’ wat liedje betekent. De ‘uitvinder’ of bedenker van het sonnet is naar alle waarschijnlijkheid de dichter Giacomo da Lentini (ca. 1210- ca. 1260). En de beroemdste sonnettenschrijver is waarschijnlijk William Shakespeare die zijn eigen stijl ontwikkelde.
In 2021 verscheen bij uitgeverij Gianni de bundel ‘Vanzelfsprekend’. In deze bundel staan vijftig sonnetten van Nederlandse en buitenlande dichters, onder wie Borges, Lucebert, Nabokov, Rilke en Vestdijk, waarin de betrokkenheid bij het sonnet zelf centraal staat, met achterin geïllustreerde dichtersprofielen. Zo ook van Kees Stip (1913-2001). Van hem is het gedicht ‘De axolotl’ opgenomen. Het gedicht komt uit ‘Stip’ puntgaaf uit 2022.
.
De axolotl
.
Dat een sonnet waarin mijn axolotl
het rijmwoord aanreikt vroeg of laat een feit
zou worden volgt uit mijn genegenheid,
zo vast als uit de roos van een rozebotl.
.
Driemaal op -otl rijmen lijkt bespotl-
ijk. Dat ik afbreek en de e vermijd,
wie doet me wat. Maar moeilijk blijft altijd
het vinden van een sluitwoord op de slot-l.
.
Dat waren de kwatrijnen. De terzinen
zijn strofen die een ander rijm verdienen,
op eik of beuk of berk of op plataan.
.
Mijn axolotl kijkt mij dankbaar aan
en denkt: ‘Nu maak ik zelf ‘(het is besmetl-
ijk) ‘ook iets op Popocatepetl.’
.
Levens-vreugde in den dood
De Tachtigers
.
Ik heb al veel geschreven over verschillende stromingen in de poëzie. De Vijftigers, de Zestigers, Nieuwe Realisten, de Maximalen, maar ik kwam erachter dat ik nog nooit een blog gewijd heb aan de Tachtigers. Ik heb wel aan verschillende vertegenwoordigers van de Tachtigers individueel aandacht besteed maar aan de stroming als zodanig nog niet. Een omissie kortom. Daar gaat nu verandering in komen.
De Tachtigers vormden een vernieuwende beweging binnen de Nederlandse kunst en met name binnen de Nederlandse literatuur die van ca. 1880 tot 1894 bestond. In het werk van de auteurs die tot deze beweging worden gerekend kwamen het impressionisme en naturalisme sterk naar voren. De Tachtigers zijn gevormd uit een groep jonge studenten en kunstenaars, geboren tussen 1855 en 1865, voornamelijk afkomstig uit Amsterdam en omgeving, die elkaar vonden in de afkeer van de victoriaanse wereld die Alphons Diepenbrock later zou beschrijven als ‘de afschuwelijke vulgariteit van de bureaucratenwereld der ‘letterkundigen’.
Ze zijn vooral van belang vanwege de vernieuwing die zij aanbrachten in de poëzie en de sterke onderlinge band die de meesten van hen aanvankelijk met elkaar hadden: zij kenden elkaar van hun studies of van sociëteiten, correspondeerden intensief met elkaar leenden elkaar geld en investeerden in hun in 1885 vol elan opgericht nieuw literair tijdschrift De Nieuwe Gids, dat vooral in de begintijd over het algemeen met de beweging werd vereenzelvigd en zich sterk afzette tegen de reeds bestaande, meer behoudende De Gids, dat verscheen sinds 1837.
Naast De Nieuwe Gids werd ook het weekblad De Amsterdammer een belangrijk medium van de beweging. Hoewel het vooral een literaire beweging betrof, waren er ook kunstschilders en componisten die zich met de beweging associeerden, zoals de eerder genoemde componist en schrijver Alphons Diepenbrock (1862-1921).
Belangrijkste dichters uit de beweging van de Tachtigers zijn Willem Kloos, Herman Gorter, Hélène Swarth, Albert Verwey, Hein Boeken, Franc van der Goes en Jacques Perk en in hun voetspoor ook een dichter als Augusta Peaux.
Nico Donkersloot (1902 – 1965, pseudoniem Anthonie Donker) hoogleraar Nederlands, letterkundige, essayist, schrijver, literair vertaler en dichter, publiceerde in 1935 ‘De gestalten van tachtig, bloemlezing uit de poëzie der tachtigers’. Uit deze bloemlezing koos ik het gedicht ‘Levensvreugde in den dood’ van Willem Kloos (1859-1938). Het gedicht werd genomen uit de bundel ‘Verzen III’ uit 1913.
.
Levens-vreugde in den dood
.
De geit
Dubbelgedicht
,
Over dieren zijn vele gedichten geschreven. In de bundel ‘Het Grote Dieren Gedichten Boek’ samengesteld door Guus Luijters uit 2007 staan er vele honderden. Daar nam ik een gedicht van Kees Stip (1913-2001) uit met de titel ‘Op een geit’. In de bundel ‘Voor jou mijn lief’ uit 2000 van de Franse dichter Jacques Prévert (1900-1977) in een vertaling van Wim Hofman staat dan weer het gedicht ‘Wolken’ waar de geit eveneens een hoofdrol speelt.
Twee heel verschillende gedichten, de een luchtig, de andere zwaarder maar met een overeenkomst. In beide gevallen worden aan de geiten menselijke eigenschappen toegedicht.
.
Op een geit
.
Een geit heeft laatst in Duivendrecht
een porseleinen ei gelegd,
zo sierlijk, dat het zelfs te Sèvres
beschouwd wordt als een oeuf de chèvre.
‘Ik heb al leggend’, zegt zij zacht,
‘heel diep aan iets heel moois gedacht.’
.
Wolken
.
Ik ging mijn wollen truitje halen en het geitje
kwam achter mij aan
het grijze geitje
het is niet zo wantrouwig als de grote geit
het is nog maar klein
.
Zij was ook nog maar klein
maar er was iets in haar wat sprak
wat zo oud was als de wereld
Verschrikkelijke dingen wist ze al
bijvoorbeeld
dat je wantrouwig moet zijn
En ze keek naar het geitje en het geitje keek terug
ze had zin om te grienen
het geitje is net als ik
zei ze
een pietjes vrolijk, een pietsje triest
Daarna glimlachte ze
en begon het te regenen
.
Tegen meditatieve kennis
Rabindranath Tagore
.
Mijn dochter is aan het afstuderen en vroeg me of ik soms mensen kende die een jaar lang minimaal 100 minuten poer week mediteerde en er daarna ineens mee gestopt waren. Je kunt het maar willen onderzoeken. Ik moest daaraan denken toen ik een gedicht las van Rabindranath Tagore (1861-1941). Deze Indiase dichter, roman- en toneelschrijver was tevens wijsgeer en mysticus en beoefende de schilderkunst en sprak Esperanto. Hij was bovendien de eerste Indiase winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur in 1913. Tagore schreef het Indiase en het Bengaalse volkslied. Kortom een zeer erudiet en geleerd mens.
Tagore schiep een soort letterkunde die dichter bij het gesproken Bengaals lag dan men ooit daarvoor had geschreven. Hij schreef voornamelijk in het Bengaals, maar vertaalde zelf veel van zijn werken in het Engels. In zijn werk komt grote kennis van zowel de Westerse als de Indiase cultuur tot uitdrukking. Hij predikte ascese noch yoga, maar een vreugde- en liefdevol opgaan in God in het dagelijks leven.
En juist dat laatste komt zo mooi terug in het gedicht waaraan ik moest denken toen mijn dochter me de vraag stelde. Het gedicht ‘Tegen meditatieve kennis’ komt uit de bundel ‘De mooiste van Rabindranath Tagore’ uit 1997 in een redactie van Koen Stassijns en Ivo van Strijtem. Uit het gedicht blijkt voor mij ook dat ondanks dat je zo’n geleerd man bent en de Nobelprijs voor de Literatuur hebt gewonnen, je wel degelijk ook een gezond gevoel voor humor kan hebben.
.
Tegen meditatieve kennis
.
Zij die willen gaan zitten, hun ogen sluiten
en mediteren om te weten of de wereld waar is of liegt,
mogen dit doen. Het is hun keuze. Maar intussen
zal ik bij volle daglicht en met hongerige, gulzige ogen
een kijkje nemen in de wereld.
.
De eer
Agnita Feis
.
Agnita Feis (1881-1944) was een experimenteel dichter, schrijfster, vertaler en beeldend kunstenares. Feis was autodidact. Omstreeks 1903 leerde ze de eveneens autodidactische beeldend kunstenaar Theo van Doesburg kennen. Waarschijnlijk zette zij hem aan gedichten te schrijven, want in september 1904 schreef hij enkele gedichten in zijn dagboek opgedragen aan haar. Vanaf 1913 publiceerde ze als A.H. Feis regelmatig in het tijdschrift ‘Eenheid’.
Eind 1915 verscheen Feis’ dichtbundel ‘Oorlog’. Verzen in staccato in eigen beheer in een oplage van 200 exemplaren waar Theo van Doesburg de omslag van ontwierp. Hiermee was ze de eerste Nederlandse dichter die een experimentele dichtbundel schreef over de Eerste wereldoorlog. Uit deze bundel komt het gedicht ‘De eer’.
.
De eer
.
t Is een
kanon.
‘t Is een
geweer….
Men schiet.
Men moordt:
Maar ‘t is
voor d’eer!
Men steekt
elkaar
een mes
in ‘t hart,
En zie
zoo’n daad
is wit,
niet zwart.
Want ‘t is
voor d’eer!
Men steelt.
Men brandt.
En zie
‘t is goed,
want ‘t is
voor ‘t land!
Vervloekt
die eer!
Vervloekt
dat land!
Vervloekt
de mensch!
Vervloekt
de hand,
die grijpt
naar ‘t zwaard,
die grijpt
naar d’eer,
die grijpt
in bloed.
Steeds meer.
Steeds weer.
Weg met
die eer!
Z’is voos!
Z’is rot!
Wat maakt
zij van
den mensch?
Een zot!
.














